Waarom ik dierentuinen (zoals ze nu zijn) niet oké vind

Om eerlijk te zijn vind ik het moeilijk om aan dit artikel te beginnen. Over het algemeen hebben mensen namelijk een nogal uitgesproken mening over dierentuinen en wordt er redelijk zwart-wit naar die hele industrie gekeken. Men houdt ervan of men houdt er niet van. Tot een tiental jaar geleden bracht ik zelf ook nog geregeld bezoekjes aan de dierentuin. Tot ik de zielige ogen en het af en toe vreemde gedrag van de dieren niet meer kon negeren, en mijn buikgevoel mij vertelde daar toch maar weg te blijven. En, na heel wat research, ben ik blij dat ik die keuze gemaakt heb. Waarom ik dierentuinen (zoals ze nu zijn) niet oké vind? Dat lees je hieronder.


DIEREN KIJKEN
We worden over het algemeen allemaal gevoeliger voor dierenwelzijn. Mede omdat het wetenschappelijk inzicht in dierenwelzijn toeneemt. En het is uiteraard positief dat we met z'n allen meer te weten willen komen over dieren, maar daarvoor moeten we niet per sé in de dierentuin zijn. Er zijn tegenwoordig zoveel middelen om dieren vanop afstand te bekijken; denk aan gedetailleerde boeken, live webcams, tv, internet,... . En zelfs op reis (of op uitstap in eigen land) kan je dieren, mits wat moeite, in het wild waarnemen. Helaas willen mensen vaak nog op een 'makkelijke' manier naar (exotische) wilde dieren kunnen gaan kijken in het echt, waardoor die dieren de pineut zijn en voor het vermaak van de mens voor de rest van hun leven in gevangenschap moeten leven.

Bovendien krijg je, naar mijn mening, door het bekijken van documentaires of zelfs door het lezen van boeken nog een beter beeld van het gedrag van wilde dieren. In dierentuinen kan je namelijk enkel zien hoe een dier in gevangenschap zich gedraagt. En je kan er leren dat het oké is om dieren op te sluiten, gewoon omdat het 'kan'.

Daarbovenop beweren dierentuinen er te zijn voor het behoud van diersoorten (daarover later meer), en omdat ze een educatieve functie hebben. Echter beweert het merendeel van de bezoekers een dagje dierentuin enkel te plannen puur voor eigen vermaak. Een plezierig dagje uit, niets meer en niets minder. Over het algemeen willen we dan misschien wel bijleren over dieren, maar wanneer we een uitstapje naar de dierentuin plannen dan doen we dat meestal niet om bij te leren of om stil te staan bij het uitsterven van diersoorten. We doen dat voor ons plezier.

>> Om over na te denken
We vinden het zielig wanneer honden in kleine kennels worden opgesloten, maar gaan in de dierentuin wel gemakkelijk naar opgesloten apen in kleine verblijven kijken. 


NATUURLIJKE HABITAT VS. VREEMDE SITUATIE
Ik ben ervan overtuigd dat verzorgers in Belgische dierentuinen het alleen maar goed met de dieren voor hebben, en ze er dus ook alles aan doen om er voor te zorgen dat de dieren de juiste zorgen krijgen. Dat neemt echter niet weg dat de omgeving waarin de dieren leven, hoe sterk verzorgers die ook op hun natuurlijke habitat laten lijken, nog steeds vreemd en onnatuurlijk is. En dat merk je aan verschillende dieren.

Over het algemeen geldt bijvoorbeeld dat dieren die in het wild lange afstanden afleggen (denk aan olifanten, ijsberen en orka's), sneller last krijgen van het leven in gevangenschap. Zo zouden olifanten (zowel Afrikaanse als Aziatische) in de dierentuin sneller te maken krijgen met fysieke (kreupelheid,...) en mentale (stress,...) problemen dan in het wild, en zouden ze gemiddeld maar half zo oud worden als hun wilde soortgenoten.

>> Om over na te denken
Toen ik in mijn tienerjaren voor het eerst orka's zag in Marineland (Antibes, Frankrijk), werd daar met trots verteld dat de dieren in gevangenschap véél beter af waren dan in het wild, omdat ze in het aquarium tenminste een beschermd leven leiden en de juiste verzorging krijgen. Ondertussen weten we wel beter, éh. (Zo niet, lees: Documentaire - Blackfish) Ook op vlak van andere dieren geeft men graag de indruk dat ze beter af zijn in de dierentuin, maar is dat effectief wel zo? 

Een groot deel van al de dieren in gevangenschap vertoont ook gestoord (stereotiep) gedrag: dan spreekt men van zoochosis. Abnormale gedragingen als rusteloos heen en weer lopen, overmatig likken, schommelen,... kunnen een manier zijn om om te gaan met stress, angst, verveling,... . Om zulke gedragingen te verbergen dient dierentuinpersoneel daarom geregeld kalmeringsmiddelen toe.

Hoe goed dierentuinen de natuurlijke omstandigheden van dieren dus ook proberen na te bootsen, het is en blijft allemaal namaak. Dieren moeten niet meer op jacht naar voedsel, hoeven niet meer op hun hoede te zijn voor roofdieren, en hebben geen input op vlak van voortplanting of het houden van hun nageslacht. Ze worden geleefd (onder toekijkend oog van, wel ja, iedereen die wil kijken), en raken gaandeweg hun instincten kwijt. In feite worden het half gedomesticeerde versies van hun wilde soortgenoten.

>> Om over na te denken
Zulke soort-van gedomesticeerde versies van wilde dieren leveren niet echt een bijdrage aan het behoud van diersoorten die in het wild met uitsterven bedreigd zijn. Daarbovenop leren bezoekers op die manier ook niet erg veel over de leefwijze van échte wilde dieren, die het op deze planeet maar moeilijk hebben om te overleven. Men raakt nu eerder gewoon aan het beeld van 'tamme olifanten' dan na te denken over hoe wilde olifanten effectief leven en hoe we die best kunnen helpen. 


Daarbovenop zijn ook bezoekers van dierentuinen zich niet altijd heel bewust van hun doen en laten. Zo zijn er al verschillende dieren gewond geraakt en zelfs gestorven, nadat ze door bezoekers werden bekogeld door stenen. Er bestaat dus altijd het risico dat bezoekers, al dan niet bewust, de dieren iets kunnen aandoen. En veel plaats om weg te lopen hebben de dieren in kwestie hier vaak niet. 

>> Om over na te denken
Wanneer een dier ontsnapt uit de dierentuin krijgt dat vaak de kogel. Een tijger zal dus eerder vermoord, dan terug gevangen worden omwille van de veiligheid van de mens. Maar wie staat er in voor de veiligheid van de dieren om die te beschermen voor de bezoekers?   


FOKPROGRAMMA'S - HET BEHOUD VAN DIERSOORTEN?
Zoals ik eerder al zei komen dierentuinen vaak op de proppen met het argument dat ze er (o.a.) zijn voor het behoud van diersoorten. Helaas worden dieren vrijwel nooit vrijgelaten uit dierentuinen. En wanneer dat wel gebeurt dan loopt het zelden goed af, gezien dieren die in gevangenschap geleefd hebben geen goede voorbereiding hebben gehad op een leven in het wild. Men kan in dierentuinen dus beter spreken van het behoud van diersoorten in gevangenschap. Al de fokprogramma's lijken namelijk voornamelijk te bestaan om de dierentuinpopulatie in stand te houden. Bedreigde diersoorten kunnen op deze manier inderdaad gered worden, maar kunnen dan uiteindelijk alleen nog maar in gevangenschap leven.

Voor het behoud van diersoorten in het wild hebben we dus geen dierentuinen (zoals ze nu zijn) nodig. De enige effectieve en duurzame manier om bedreigde diersoorten te helpen is door te strijden voor hun natuurlijke leefomgeving. En door te denken aan het milieu! Terwijl dierentuinen nu dus miljoenen uitgeven om dieren gevangen te houden, worden er leefomgevingen vernietigd en sterven diersoorten in het wild uit omdat er niet voldoende geld is voor de juiste bescherming.

>> Om over na te denken
Zijn fokprogramma's van dierentuinen niet alleen goed te spreken als de diersoort in kwestie ook in het wild kan worden uitgezet? Als dat niet kan, dan wordt de diersoort inderdaad in leven gehouden, maar wat is dan het nut? Enkel en alleen het plezier van de mens? En is dat voldoende rechtvaardiging om dieren voor de rest van hun leven in gevangenschap te houden? 


Fokprogramma's van dierentuinen moeten dus met kritische ogen bekeken worden. Zo zouden er ook heel wat dieren gefokt worden omdat jonge diertjes extra bezoekers trekken, met als gevolg dat er overschotten aan dieren ontstaan. In dat geval spreekt men van 'surplusdieren'.


SURPLUSDIEREN
Surplusdieren zijn perfect gezonde dieren waar er in de dierentuin simpelweg geen plaats meer voor is. De geboortes van babydieren wordt altijd luid en duidelijk gevierd omdat die diertjes voor veel bezoekers zorgen, maar over de dieren die plaats moeten maken en daarom worden afgemaakt, rept men geen woord.

Tot giraf Marius er in 2014 aan moest geloven in de dierentuin van Kopenhagen, want dat gebeurde heel publiekelijk. Marius was een gezonde, jonge giraf die door de kop geschoten werd omdat hij anders voor inteelt zou zorgen. Men had in de dierentuin van Kopenhagen te veel giraffen met dezelfde genen. Voor Marius was er geen plaats meer.

Waarom er dan niet voor anticonceptie werd gezorgd zodat Marius toch kon blijven leven? Omdat de dierentuin in kwestie het gebruik van anticonceptie  'onnatuurlijk' vindt, wat een bijzonder standpunt is voor een dierentuin, waar wel meer onnatuurlijk is. Ook het castreren van Marius was zogenaamd geen optie, want dan zou de giraf de plek innemen van een genetisch belangrijker dier. Alles draait dus duidelijk rond het fokken van de dieren, en niet zozeer rond dierenwelzijn.

>> Om over na te denken
Een dierentuindier is niets anders dan een gebruiksvoorwerp. Men stelt het tentoon, fokt ermee, en bestudeert het. Hoe zit het met de rechten van deze dieren? Hebben ook zij geen recht op een normaal leven? 

Toch is het doden van gezonde dieren in dierentuinen redelijk 'normaal'. Ik vond het moeilijk om correcte cijfers te vinden (want dierentuinen moeten niet bijhouden hoe of waarom een dier gestorven is), maar volgens woordvoerder Lesley Dickie van de Europese dierentuinvereniging, komen er jaarlijks tot 5000 surplusdieren aan hun einde in de aangesloten Europese dierentuinen. Dat meldt de BBC in 2014.

>> Om over na te denken
We zouden het toch ook niet oké vinden wanneer iemand zijn hond puppy's laat krijgen, om die nadien te doden omdat ze te groot zijn geworden en er te weinig ruimte voor blijkt te zijn in huis?!



DIERENTUINEN IN DE TOEKOMST?
Zoals de dierentuinen nu zijn, vind ik ze dus niet oké. Een hervorming is wel op z'n plaats; denk aan opvangcentra voor dieren in nood. Dat is wat meer van deze tijd dan het houden van wilde dieren in gevangenschap, puur voor ons plezier. Ik denk dat zo'n soort 'dierentuin/opvangcentrum' op lange termijn door meer mensen gewaardeerd zal worden, en ook beter aansluit bij het veranderende ethische klimaat.

Een voordeel van zulke plekken, en meteen ook het enige grote voordeel dat ik uit dierentuinen vandaag de dag kan halen, is het feit dat ze dierenartsen en wetenschappers een plek bieden om dieren voor lange periodes te kunnen bestuderen. Dieren in het wild bestuderen is namelijk een lastige, lange en kostbare klus. In die zin helpen dierentuinen ons dus wel om inzicht te krijgen in (exotische) dieren. En die verworven inzichten kunnen op hun beurt gebruikt worden om dieren in het wild beter te begrijpen en beschermen.

Ook chimpansee-specialist Jane Goodall heeft zich eerder al uitgesproken over het hervormen van dierentuinen tot opvangcentra of beschermde natuurparken, zodat we dieren die het in het wild moeilijk hebben een veilige plek kunnen bieden als dat nodig is. 

Maar bovenal moeten we echter blijven investeren in het beschermen en behouden van de leefgebieden van dieren in het wild. Het heeft helemaal geen zin om geld in kweekprogramma's van dierentuinen te pompen, als de natuurlijke habitat van wilde dieren verdwijnt. Want wat moet je met al die dieren als ze geen thuis meer hebben om terug naartoe te kunnen keren? 

'We've played God once when we took animals out of the forest for zoos,
so surely we can play God again and try to get some of these animals home.'
- Damian Aspinall 


HYPOCRIET?
Persoonlijk geef ik mijn geld dus liever niet uit aan dierentuinen, die dat geld in mijn ogen niet optimaal hergebruiken/investeren. 

Toch voel ik tijdens het schrijven van dit artikel ook mijn eigen hypocrisie. Ik vind dierentuinen zoals ze nu zijn niet oké, maar ben bijvoorbeeld niet 100% veganistisch (info: ik ben vegetarisch), waardoor ik het 'gevangen houden en vermoorden van' dieren zelf ook deels stimuleer. 
En zo kan je de lijn ook verder doortrekken naar het houden van huisdieren (koop je of adopteer je?), het gebruik van dieren in sport (bv. paardrijden), en dieren in toerisme (bv. olifantenritjes). En ga zo maar door. Dat zijn dingen om over na te denken. Want dieren zijn levende wezens mét gevoelens en hebben, net zoals jij en ik, ook rechten. 

>> Om over na te denken
Stel je voor dat er morgen een UFO landt op aarde en er superieure wezens uitstappen die ons in 'mensentuinen' opsluiten, gewoon om ons voor hun plezier te kunnen bekijken. Oké of niet oké? 



8 opmerkingen

  1. Mooie, pittige nadenkers geef je mee. Ik heb zelf niet heel veel moeite met dierentuinen, maar snap (zeker met de nieuwe mogelijkheden om dieren goed te kunnen bekijken, die jij ook noemt) wel dat steeds meer mensen er hun vraagtekens bij hebben.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ja, inderdaad. Er zijn tegenwoordig zoveel meer diervriendelijke alternatieven dan vroeger, en toch maken we er maar weinig gebruik van. En dat vind ik jammer.

      Verwijderen
  2. Wauw.. wat een hersenkraker.. heel goed. Zelf ga ik eigenlijk amper tot nooit naar een dierentuin. maar een aquarium vind ik altijd heel tof om te zien.. maar elk dier in de wilde natuur is natuurlijk beter. Al doen sommige dierentuinen wel echt hun best om een soort te redden.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ja, éh. Ik vind het dan ook goed om af en toe eens stil te staan bij zulke zaken. Zeker wanneer het gaat om dieren, die zelf niet voor hun rechten kunnen opkomen.

      En het is inderdaad waar dat er dierentuinen zijn die erg hun best doen om diersoorten te redden, maar op zich blijkt dat weinig nut te hebben omdat die dieren toch (vrijwel) nooit terug uitgezet kunnen worden in het wild. Diersoorten worden dus gered zodat wij ze in dierentuinen kunnen blijven bekijken. Het komt er in feite dus weer op neer dat men denkt aan het plezier van de mens, en niet aan het dier/de diersoort zelf. En dat vind ik spijtig.

      Verwijderen
  3. Mooie dingen om over na te denken. En lastig inderdaad. Ben zelf ook niet een groot fan van dierentuinen. Wat ik ook belangrijk vind, is of dieren gelukkig en tevreden zijn (waarbij een stukje onwetendheid wel een rol mag spelen van mij). Ik voel me soms ook schuldig naar mijn 2 geadopteerde konijntjes toe, dat ik ze niet nog meer kan bieden dan mijn achtertuin. Maar dan besef ik ook wel weer dat ze ook niet beter weten.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Bedankt voor je input! Ik begrijp wat je wilt zeggen; dat is inderdaad ook iets om over na te denken!

      Al denk ik, persoonlijk, toch dat dieren niet allemaal zo 'onwetend' zijn en hun instinct ook vlug naar boven komt. Zoals ik in mijn artikel al vermeld krijgen dierentuindieren bijvoorbeeld te maken met zoochosis (abnormale gedragingen om om te gaan met stress, angst, verveling,... ), omdat ze zich in een vreemde situatie bevinden in de dierentuin. Ik denk dat veel dieren dus wel aanvoelen wanneer er iets niet klopt.

      Ook op vlak van huisdieren denk ik dat dat het geval is. Zo heb ik als kind hamsters gehad, die regelmatig op de tralies van hun verblijf beten. Waarschijnlijk puur uit verveling. Ik denk dat zulke dieren wel weten (en ook zien) dat er meer is dan alleen de binnenkant van hun verblijf. En dat ze aanvoelen dat ze niet gemaakt zijn om opgesloten te leven.

      Zelf vind ik het dan ook heel belangrijk om geen dieren meer te 'kopen'. Ik vind het jammer dat dieren gekweekt worden voor het plezier van de mens, en vervolgens hun hele leven volgens onze regels moeten leven. (Of dat nu gaat om huisdieren, dierentuindieren of eender wat voor dieren.)
      Ik vind het dus heel fijn om te lezen dat je konijntjes geadopteerd zijn, niet gekocht.

      Verwijderen
  4. Ik snap je standpunten hierover ook al heb ik zelf niet echt een probleem met dierentuinen ALS de dieren goed behandeld worden. Ik vind dan bijvoorbeeld koeien die bezwangerd worden voor melk of dieren die gekweekt worden zodat we ze kunnen eten veel erger. Niet dat ik perfect ben en dit is zeker ook geen kritiek naar vleeseters of melkdrinkers! Denk dat het veel is als we ons bewust zijn van wat we doen en hoe het met die beestjes gaat.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Het is inderdaad al veel als we ons bewust zijn van wat er allemaal speelt, maar als het enkel bij 'nadenken over' blijft en niemand actie onderneemt (al was het maar een beetje), dan verandert er ook niets. En daar hebben die dieren ook niets aan. En dat vind ik dan ook weer jammer.

      Verwijderen